- reset +
Home
Home Thiên cầu, các hiện tượng Nhật thực và nguyệt thực

Nhật thực và nguyệt thực

Share

Đoạn bài viết này được tôi viết vào năm 2005, sau này được đăng lại trên website chính thức của VACA sau khi nâng cấp vào năm 2008. Do nhiều yếu tố, tôi chưa có điều kiện chỉnh sửa thật chi tiết, mặc dù vậy tin rằng những thông tin dưới đây sẽ giúp các độc giả giải đáp được nhiều thắc mắc quanh hai hiện tượng thiên văn thú vị này.

 

Thời cổ đại, con người từng run sợ khi chứng kiến hai hiện tượng này vì cho đó là tai hoạ, sự xuất hiện của quỉ Satan hay là sự trừng phạt của các vị thần. Còn chúng ta bây giờ thì sao? Năm 1994 khi hiện tượng nhật thực toàn phần diễn ra và có thể quan sát tại Việt Nam là lúc tôi mới là một cậu học sinh phổ thông, còn rất nhỏ. Tôi có may mắn được người ông nội của mình, một nhà Toán học giải thích cho rất kĩ về hiện tượng này, tất nhiên là kĩ với một đứa trẻ, đủ để tôi hiểu đó đơn giản là sự che khuất, tôi nghĩ khi đó người lớn chắc ai cũng đều biết điều đó cả. Rồi sau đó tôi lại ngạc nhiên vì cách mà người ta biến hiện tượng này thành cái gì đó ghê gớm quá, đáng sợ quá. Còn nhớ ngày đó đi học, các thầy cô giáo thấy trời tối lại mà vẻ mặt như đang đón chờ thảm hoạ, còn truyền hình không ngừng hướng dẫn những cách quan sát kì cục “chả mấy an toàn hơn cho mắt” mà người ta thi nhau làm theo. Sau này khi lớn thêm , bắt đầu đọc sách thiên văn tôi mới thấy việc ngườI ta bỏ cả một số việc, rồi làm ách tắc giao thông vì ngửa mặt lên ngắm Nhật thực qua những chiếc kính tự tạo quả là nực cười và cũng không kém phần đáng buồn vì những cách phản ứng của mọi người với những hiện tượng này. Nó cũng giống như hiện tượng mưa sao băng mà chỉ vì đôi khi truyền hình đưa tin chúng ta cứ nghĩ là ghê gớm, rồi khi có nhiều ngườI hỏi tôi, tôi không dám chắc họ cảm thấy gì khi tôi nói “mỗi năm chúng ta có thể quan sát rất nhiều mưa sao băng, và việc đó là hết sức dễ dàng, thậm chí không cần một sự chuẩn bị nào cả”. Bây giờ tôi xin quay lại với vấn đề Nhật thực và Nguyệt thực đang nói tới.


Nhật thực và nguyệt thực là hiện tượng xảy ra khi Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng cùng nằm trên một đường thẳng và che khuất lẫn nhau.
Thời xưa, khi chưa có nhiều nhận thức về vũ trụ, con người không hiểu về 2 hiện tượng này và thường đưa ra các cách giải thích khác nhau. Người phương Đông thường biết tới một câu chuyện thần thoại phương đông kể rằng 2 nữ thần Mặt Trời và Mặt Trăng là do Ngọc Hoàng sinh ra có nhiệm vụ thay nhau đi giám sát dân cư từng vùng.Chồng của 2 nữ thần này là một con Gấu. Khi gấu đi với một trong hai người vợ thì khi đó dưới hạ giới người ta thấy Mặt Trời hoặc Mặt Trăng bại che khuất và người ta phải đuổi gấu đi bằng cách gõ mạnh vào chiêng, trống hay cối giã gạo.v.v.... Cũng có chuyyện cho rằng đó là khi Mặt Trăng hoặc Mặt Trời đã bị gấu ăn mất.
Đến nay chúng ta có thể giải thích hiện tượng này như sau:
Vì quỹ đạo chuyển động của Mặt Trăng quanh Trái Đất là một mặt phẳng nghiêng so với quỹ đạo chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời nên 2 mặt phẳng này cắt nhau tạo thành một giao tuyến trong đó có 2 điểm đối nhau là hai đầu của đoạn thằng giao tuyết, nếu xét dưới góc nhìn biểu kiến từ Trái Đất thì ta cũng được 2 điềm là giao của Hoàng Đạo (đường đi của Mặt Trời trên thiên cầu) và Bạch Đạo (đường đi của Mặt Trăng trên thiên cầu), một giao điểm nằm trong khoảng giữa Trái Đất và Mặt Trời, còn giao điểm thứ hai nằm phía bên kia của Trái Đất so với Mặt Trời. Nhật thực hay nguyệt thực sẽ xảy ra khi Mặt Trăng nằm tại một trong hai giao điểm này.

Dưới ánh sáng Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng tạo ra phía sau mình một nón bóng tối khổng lồ. Khi 3 thiên thể nằm trên giao tuyến nói trên thì trục của 2 nón bóng tối này cùng nằm trên mặt phẳng quỹ đạo của Mặt Trăng.

 

Khi Mặt Trăng đi qua giao điểm giữa Trái Đất và Mặt Trời (ngày không Trăng) ,cái nón bóng tối của nó quét qua Trái Đất tạo thành 1 bóng đen .Những khu vực bị bóng đen đó bao phủ khi đó xảy ra nhật thực. Vì Mặt Trăng có đường kính nhỏ hơn 400 lần so với Mặt Trời và khoảng cách từ nó đến Trái Đất cũng nhỏ hơn 400 lần so với khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời nên khi xảy ra nhật thực toàn phần chính là khi Mặt Trăng lướt qua che vừa khít lên đĩa sáng Mặt Trời. Những nơi khác do có sự thay đổi góc nhìn nên chỉ có nhật thực một phần. Nhật thực toàn phần ít khi xảy ra vì bóng của Mặt Trăng in xuống Trái Đất chỉ tạo thành một vết rất nhỏ so với bóng của Trái Đất và cái bóng đó lướt đi rất nhanh. Hai lần Nhật thực toàn phần liên tiếp xảy ra tại cùng một vị trí cách nhau khá lâu.

Nhìn thẳng vào Mặt Trời khi có nhật thực là khá nguy hiểm, do vậy độc giả nên đọc bài viết sau để bảo đảm an toàn cho mình: Cách an toàn để quan sát nhật thực.



Ngược lại, khi Mặt trăng đi qua giao điểm phía bên kia Trái Đất (ngày Trăng tròn) , nó đi qua cái nón bóng tối của Trái Đất và không nhận được ánh sáng đến từ Mặt Trời, do đó xảy ra nguyệt thực. Cũng vì nón bóng tối của Trái Đất lớn hơn rất nhiều so với Mặt Trăng nên nguyệt thực xảy ra trong một thời gian dài và trên Trái Đất có thể thấy được trong phạm vi rộng hơn, vùng nguyệt thực toàn phần thường trải dài trên diện tích khá lớn trên Trái Đất, một khu vực đáng kể khác có thể quan sát được nguyệt thực một phần hoặc nguyệt thực nửa tối (khi Mặt Trăng đi vào vùng ảnh hưởng bởi nón bóng tối của Trái Đất nhưng vẫn nhận được một phần ánh sáng Mặt Trời - vùng ghi chú là "penumbral shadow" như hình dưới) mỗi năm thì Nguyệt thực đều có thể xảy ra 2 đến 4 lần, trong số đó Nguyệt thực toàn phần cũng tương đối phổ biến.

Đặng Vũ Tuấn Sơn

Vui lòng ghi rõ tên tác giả và nguồn trích dẫn Thienvanvietnam.org khi bạn sử dụng bài viết này

Share
comments

Related news items:
Newer news items:
Older news items:

Lần cập nhật cuối lúc Thứ năm, 07 Tháng 5 2015 18:52  

HỘI THIÊN VĂN HỌC TRẺ VIỆT NAM

Vietnam Astronomy and Cosmology Association (VACA)

Văn phòng: 90b Khương Đình, quận Thanh Xuân, Hà Nội

Điện thoại: 091.530.1116; Email: info@thienvanvietnam.org