Một nhóm nghiên cứu quốc tế, bao gồm các thành viên từ Đại học Michigan, đã công bố những kết quả đáng ngạc nhiên có thể làm thay đổi hiểu biết của chúng ta về một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng trong vũ trụ sơ khai.
Trong một tỷ năm đầu tiên sau Big Bang, vũ trụ tràn ngập một màn sương hydrogen trung hòa mà bức xạ tử ngoại không thể xuyên qua. Tuy nhiên, ngày nay màn sương đó đã tan biến nhờ một thời kỳ bắt đầu cách đây khoảng 13 tỷ năm, được gọi là thời kỳ tái ion hóa.
Trong thời kỳ tái ion hóa, bức xạ năng lượng cao từ các thiên hà trong vũ trụ sơ khai đã tương tác với hydrogen trung hòa tạo nên màn sương, tách nó thành các proton và electron mang điện, tức các hạt bị ion hóa.
"Cuối cùng, khi phần lớn hydrogen lấp đầy không gian liên thiên hà bị ion hóa, thời kỳ tái ion hóa kết thúc và chúng ta có vũ trụ như ngày nay," Cody Carr, nhà nghiên cứu sau tiến sĩ tại Khoa Thiên văn học thuộc Đại học Michigan (U-M), cho biết. "Chúng tôi gọi tái ion hóa là giai đoạn chuyển pha lớn cuối cùng của vũ trụ."
Tuy nhiên, việc xác định nguồn gốc của bức xạ ion hóa này và tìm hiểu cách nó thoát khỏi các thiên hà sơ khai vẫn là một thách thức lớn trong thiên văn học.
"Chúng tôi chưa biết chính xác những đối tượng nào đã gây ra quá trình tái ion hóa hoặc quá trình này đã diễn biến như thế nào," Carr cho biết. Ông là người đứng đầu và thực hiện nghiên cứu khi còn là nhà nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học Chiết Giang ở Trung Quốc, trước khi gia nhập U-M. "Chúng tôi biết rằng quá trình này đã xảy ra, nhưng vẫn chưa có câu trả lời đầy đủ cho những câu hỏi đó."
Gió supernova cản trở bức xạ thoát ra ngoài
Một giả thuyết hàng đầu giải thích điều gì đã tạo điều kiện cho quá trình tái ion hóa cho rằng những luồng gió do supernova, tức các vụ nổ của những ngôi sao lớn, tạo ra trong các thiên hà sơ khai đã mở đường cho bức xạ ion hóa thoát ra ngoài. Tuy nhiên, hiện nay, bằng cách sử dụng kính thiên văn không gian Hubble, một sứ mệnh của NASA được phóng với sự đóng góp của Cơ quan không gian châu Âu (ESA), để quan sát các thiên hà gần, nhóm nghiên cứu đã chỉ ra rằng những luồng gió này thực chất ngăn cản bức xạ thoát khỏi các thiên hà. Kính thiên văn không gian Hubble cũng hỗ trợ nghiên cứu thông qua một khoản tài trợ do Viện Khoa học Kính thiên văn Không gian quản lý.
"Về cơ bản, cách bức xạ ion hóa thoát ra khỏi những thiên hà này không giống như những gì chúng tôi từng nghĩ," Carr nói.
Những phát hiện của nhóm, được công bố trên tạp chí Nature Astronomy, củng cố một giả thuyết khác về quá trình tái ion hóa. Giả thuyết này cho rằng hoạt động của các sao trẻ đã giúp bức xạ thoát ra ngoài, trước khi những vụ nổ supernova tạo ra các luồng gió đủ mạnh để làm thay đổi cấu trúc của các thiên hà.
"Các quan sát của chúng tôi cho thấy những photon này thoát ra ngoài trước khi các luồng gió thiên hà hình thành," Carr nói.
Tuy nhiên, những luồng gió ở quy mô nhỏ hơn trong vùng lân cận các sao trẻ có thể đóng vai trò quan trọng. Carr và các đồng nghiệp đang nỗ lực xin thêm thời gian sử dụng Hubble để quan sát nhiều thiên hà hơn nhằm tiếp tục kiểm nghiệm ý tưởng này. Trong khi đó, quan sát này có thể cung cấp thông tin cho các mô phỏng giúp các nhà thiên văn hiểu rõ hơn về quá trình tái ion hóa.
"Các supernova đóng vai trò trung tâm trong những mô phỏng thủy động lực học vũ trụ, vốn giải thích cách bức xạ ion hóa thoát khỏi các thiên hà," Renyue Cen, tác giả cấp cao của nghiên cứu, đồng thời là giáo sư và giám đốc Trung tâm Vũ trụ học và Vật lý Thiên văn Tính toán thuộc Đại học Chiết Giang, cho biết. "Những phát hiện của chúng tôi nhấn mạnh sự cần thiết phải xem xét cách bức xạ và gió từ các sao trẻ định hình khí xung quanh trước khi những supernova đầu tiên phát nổ."
Gió càng nhanh, ánh sáng thoát ra càng ít
Với kính thiên văn không gian Hubble, nhóm nghiên cứu đã quan sát các thiên hà bùng nổ tạo sao ở gần, tức những thiên hà có tốc độ hình thành sao cực kỳ cao, tương tự một số thiên hà được cho là đã góp phần tái ion hóa vũ trụ sơ khai. Các nhà nghiên cứu đã phân tích quang phổ của những thiên hà này, đo các bước sóng ánh sáng có thể thoát khỏi chúng, nhằm xác định tốc độ của các luồng gió thiên hà.
Khí trong những luồng gió này hấp thụ ánh sáng ở các bước sóng nhất định, tạo ra những vùng lõm trong quang phổ mà vị trí và độ rộng của chúng cho biết khí đang chuyển động như thế nào. Nhóm nghiên cứu phát hiện rằng những thiên hà có gió nhanh nhất lại cho phép tỷ lệ bức xạ ion hóa thoát ra ngoài thấp nhất.
"Có vẻ như năng lượng do các supernova cung cấp đã khuấy động môi trường xung quanh và làm tăng, thay vì giảm, mức độ che phủ của khí trung hòa và bụi, những thành phần cản trở bức xạ ion hóa thoát ra ngoài," Stephan McCandliss, tác giả cấp cao của nghiên cứu mới và giám đốc Trung tâm Khoa học Vật lý Thiên văn thuộc Đại học Johns Hopkins, cho biết.
Nghiên cứu có sự tham gia của gần 30 cộng tác viên đến từ hơn một chục tổ chức trên khắp thế giới. Sally Oey, giáo sư thiên văn học tại U-M, cũng tham gia đóng góp cho nghiên cứu.
Bryan
Theo Phys.org


